Truy xuất nguồn gốc – “Giấy thông hành” cho trái Sầu Riêng Việt Nam

Ngày 22/1, tại phường Mỹ Tho, tỉnh Đồng Tháp, Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã tổ chức Hội thảo tập huấn, hướng dẫn sử dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc (TXNG) trái sầu riêng cho các tỉnh khu vực ĐBSCL và Tây Nguyên. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm chuẩn hóa hoạt động quản lý chuỗi giá trị sầu riêng, nhất là trong bối cảnh mặt hàng “trái cây tỷ đô” này đang đứng trước cả cơ hội lớn lẫn những thách thức ngày càng rõ nét.

Hội thảo được tổ chức với mục tiêu hướng dẫn doanh nghiệp và địa phương thực hiện đúng các quy định về kiểm dịch thực vật, mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và yêu cầu truy xuất nguồn gốc đối với sầu riêng xuất khẩu, đặc biệt là thị trường Trung Quốc, đây được xem là thị trường lớn nhất của sầu riêng Việt Nam hiện nay.

Bên cạnh đó, chương trình tập trung phổ biến và hướng dẫn sử dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam, phục vụ quản lý toàn diện chuỗi từ sản xuất, thu hoạch, đóng gói, vận chuyển và xuất khẩu. Đồng thời hỗ trợ kỹ thuật cho các đơn vị liên quan tại ĐBSCL và Tây Nguyên, chuẩn bị cho mùa thu hoạch chính vụ sầu riêng sắp tới.

Ông Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh, năm 2025 đánh dấu những thành tựu nổi bật của nông nghiệp Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 70,09 tỷ USD, trong đó riêng nhóm nông sản đạt khoảng 37,25 tỷ USD. Đáng chú ý, sầu riêng chiếm gần một nửa giá trị xuất khẩu trái cây, trở thành mặt hàng có đóng góp vượt trội.

Tuy nhiên, theo ông Tin, chính sự tăng trưởng “nóng” này cũng kéo theo nhiều vấn đề cần đặc biệt quan tâm. Các thị trường xuất khẩu lớn, nhất là Trung Quốc, châu Âu và Mỹ, đang siết chặt tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật và tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Điều này buộc ngành nông nghiệp phải thay đổi cách làm theo hướng chuẩn mực hơn, minh bạch hơn và bền vững hơn.

Ông Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh, năm 2025 đánh dấu những thành tựu nổi bật của nông nghiệp Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 70,09 tỷ USD, trong đó riêng nhóm nông sản đạt khoảng 37,25 tỷ USD. Ảnh: Báo nông nghiệp & môi trường

“Truy xuất nguồn gốc không chỉ để phục vụ xuất khẩu mà còn là trách nhiệm với hơn 100 triệu người tiêu dùng trong nước, để người dân được sử dụng những sản phẩm an toàn, chất lượng, xứng đáng với công sức của người nông dân”, ông Tin khẳng định.

Theo lộ trình của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, từ nay đến hết tháng 6/2026, hệ thống TXNG phải được vận hành đồng bộ và từ ngày 01/07/2026, việc truy xuất nguồn gốc sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nông sản lưu thông và xuất khẩu. Đây là thách thức lớn, nhưng cũng là cơ hội để ngành sầu riêng tái cấu trúc theo hướng chuyên nghiệp.

Theo bà Phan Thị Thu Hiền, Giám đốc Trung tâm Kiểm dịch thực vật sau nhập khẩu II (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật), thống kê đến năm 2023, Việt Nam có hơn 150.000 ha sầu riêng, sản lượng ước đạt gần 1,2 triệu tấn, với tốc độ tăng trưởng bình quân 19,5%/năm về diện tích và 14,7%/năm về sản lượng. Trong đó, Lâm Đồng, Đắk Lắk, Đồng Nai và Đồng Tháp là những địa phương có diện tích lớn.

Đáng chú ý, khu vực ĐBSCL có lợi thế sản xuất sầu riêng trái vụ, giúp kéo dài mùa cung ứng quanh năm. Hiện sầu riêng Việt Nam đã được xuất khẩu sang 28 quốc gia và vùng lãnh thổ dưới dạng quả tươi và 20 quốc gia đối với sản phẩm đông lạnh. Kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh từ hơn 2 tỷ USD năm 2023 lên 4 tỷ USD năm 2025.

Sầu riêng được sơ chế, kiểm tra chất lượng, khâu quan trọng để bảo đảm thông tin truy xuất chính xác trước khi đưa vào đóng gói và lưu thông.

Tuy nhiên, ngành hàng này cũng đang đối mặt nhiều thách thức: chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, liên kết chuỗi lỏng lẻo, việc tuân thủ quy định kiểm dịch và an toàn thực phẩm còn hạn chế. Đặc biệt, tình trạng vi phạm mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và các chỉ tiêu về dư lượng, kim loại nặng có nguy cơ khiến lô hàng bị cảnh báo hoặc tạm dừng xuất khẩu.

Từ góc độ doanh nghiệp và hiệp hội, ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đồng Tháp cho rằng, truy xuất nguồn gốc chính là “giấy thông hành” của trái sầu riêng trong giai đoạn hiện nay.

Ông Lợi kêu gọi các doanh nghiệp thống nhất không sử dụng biện pháp nhúng tạo màu cho sầu riêng, một yếu tố từng gây lo ngại cho thị trườngnhập khẩu. “Chất lượng và hương vị mới là yếu tố quyết định, không phải màu sắc. Minh bạch, trong sạch sẽ giúp sầu riêng Việt Nam đi xa và bền vững hơn”, ông nhấn mạnh.

Đồng quan điểm nói trên, ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cho rằng, việc áp dụng TXNG là yêu cầu bắt buộc, nhưng cần có hướng dẫn thống nhất, dễ áp dụng, phù hợp với trình độ của nông dân. Nhà nước giữ vai trò then chốt trong xây dựng hành lang pháp lý và cơ sở dữ liệu tập trung, để các thị trường nhập khẩu chấp nhận và tin cậy.

Trung tá Đỗ Phi Long, Giám đốc Trung tâm Tem và Vật liệu chống giả (Bộ Công an), giới thiệu hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam, trong đó tem, mã QR và dữ liệu số giúp theo dõi toàn bộ hành trình sản phẩm từ vùng trồng đến thị trường. Ảnh: Báo nông nghiệp và môi trường

Đại diện Công ty Netacom, ông Doãn Đình Chúc cho biết, trong bối cảnh nông sản Việt Nam tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, truy xuất nguồn gốc đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp và nông dân. Hệ thống TXNG nông sản Việt Nam không chỉ giúp nhận diện sản phẩm trên thị trường mà còn tạo lập một hồ sơ dữ liệu đầy đủ, minh bạch cho từng đơn vị hàng hóa.

Theo ông Chúc, để theo dõi được đến từng sản phẩm cụ thể, cần áp dụng mã số, mã vạch quốc gia theo chuẩn GS1, với đầu số 893 của Việt Nam. Đây là công cụ định danh thống nhất, cho phép kết nối dữ liệu truy xuất nguồn gốc xuyên suốt toàn chuỗi, từ sản xuất đến tiêu dùng. Việc “dán mã” chỉ là bước đầu, quan trọng hơn là xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ, có giá trị pháp lý, phản ánh trung thực toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm.

Hệ thống TXNG yêu cầu doanh nghiệp, HTX và nông dân xác định rõ vai trò, pháp nhân khi tham gia; đồng thời ghi chép, lưu giữ thông tin bằng các công cụ số nhằm hạn chế gian lận. Netacom hướng dẫn áp dụng chữ ký số, xác thực số và sinh trắc học để xác định rõ người cập nhật dữ liệu, bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm.

Lấy ví dụ chuỗi sầu riêng, ông Chúc cho rằng dữ liệu truy xuất phải bao trùm từ vùng trồng, giống cây, quy trình canh tác, mã số vùng trồng, đến sơ chế, đóng gói, vận chuyển và phân phối. Khi người tiêu dùng quét mã, toàn bộ hành trình sản phẩm được hiển thị rõ ràng, qua đó nâng cao niềm tin thị trường và giá trị nông sản Việt.

Sầu riêng đóng gói xuất khẩu, gắn mã truy xuất nguồn gốc, nâng cao giá trị, tăng tính minh bạch và niềm tin của người tiêu dùng quốc tế.

Ông Chúc khẳng định, doanh nghiệp là mắt xích then chốt trong việc hình thành và duy trì hệ dữ liệu truy xuất nguồn gốc. Nếu doanh nghiệp không nghiêm túc thực hiện, dữ liệu sẽ bị đứt gãy, làm mất ý nghĩa của toàn bộ hệ thống. Thực tế cho thấy, hiện nay có tới khoảng 80% mã truy xuất trên thị trường chỉ dừng ở mức thông tin giới thiệu, chưa phản ánh đúng bản chất truy xuất nguồn gốc. Vì vậy, việc chuẩn hóa và triển khai đúng hệ thống TXNG là con đường tất yếu để nông sản Việt Nam nâng cao giá trị, xây dựng niềm tin và chinh phục thị trường bền vững.

Theo Trung tá Đỗ Phi Long, Giám đốc Trung tâm Tem và Vật liệu chống giả (Bộ Công an), tem truy xuất nguồn gốc điện tử, ứng dụng công nghệ QR code, chip RFID/NFC, giúp mỗi trái sầu riêng có mã định danh, đảm bảo dữ liệu chính xác, chống làm giả và hỗ trợ thông quan nhanh. Khi toàn bộ chuỗi dữ liệu được số hóa và liên thông, người tiêu dùng chỉ cần quét mã là có thể biết rõ trái sầu riêng được trồng ở đâu, ai sản xuất, quy trình chăm sóc ra sao, đóng gói và vận chuyển như thế nào.

“Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc đi đúng chuẩn, làm đúng quy trình và minh bạch dữ liệu chính là chìa khóa để trái sầu riêng Việt Nam tiếp tục chinh phục thị trường quốc tế, giữ vững vị thế “ngôi sao” của ngành hàng trái cây xuất khẩu, đồng thời đảm bảo lợi ích lâu dài cho nông dân, doanh nghiệp và quốc gia”, Trung tá Đỗ Phi Long nói.

Trích nguồn: Báo Nông nghiệp & môi trường (Cơ quan ngôn luận của Bộ nông nghiệp & môi trường).